با نگاهی به پیشینه درختان كهنسال در استان یزد می‌توان این استان را سرزمین درختان كهنسال خواند اما برخی از آنها نظیر سرو ابركوه، از بی‌نظیرترین درختان كهنسال به شمار می‌روند كه همه ساله عده زیادی را برای بازدید از این درخت به شهرستان ابركوه می‌كشاند.

نام درخت سرو ابركوه در سفرنامه‌های متعددی آمده است و دانشمندانی از ژاپن و روسیه پس از بازدید از سرو ابركوه عمر آن را حتی تا 8 هزار سال برآورد كرده‌اند.

تصویر این درخت كهنسال همچنین بر تمبری به مناسبت روز درختكاری با عنوان سرو 5 هزار ساله ابركوه نقش بسته است.

آنچه پیداست این درخت در هر یك از منابع مختلف از نظر سنی متفاوت بوده و عمر آن از 4 هزار تا 8 هزار سال تخمین زده شده و عمر طولانی این درخت نادر است.

سرو ابركوه كه در قسمت جنوب شهر ابركوه واقع شده در فهرست آثار ملی طبیعی ایران به ثبت رسیده و از مسن‌ترین موجودات زنده دنیا به شمار می‌رود.

سرو ابركوه از لحاظ گیاه‌شناختی، سرو زربین نام دارد و درختی است كند رشد، سوزنی برگ، همیشه سبز، به ارتفاع 20 تا 30 متر، مخروطی شكل، دارای گل‌های مخروطی لیمویی رنگ كه در اواسط بهار شكفته می‌شود.

زربین، از قسمت‌های برگ، جوانه، گل آذین، پوست و میوه كه از فندق درشت‌تر است، تشكیل شده و پوست شاخه‌های جوان این درخت، سبز تیره تا روشن و در یك ساله‌ها قهوه‌ای روشن تا قرمز است، اما در چند ساله‌ها به رنگ قهوه‌ای تیره، صاف و یا پولكدار قابل مشاهده است.

پوست تنه درخت نیز الیاف‌دار و شیارهای آن به صورت شبكه‌ای درهم رفته، چروكیده و عمیق است.

سرو زربین در خاك عمیق گلدانی (باغچه‌ای)، آهكی و در آب و هوای معتدل مدیترانه‌ای رشد می‌كند.

این درخت نیاز آبی كم تا متوسط دارد، یعنی مقاوم به خشكی است و نسبت به هرس و قطع شاخه‌های جوان و انتهایی حساس است.

در مجموع زربین درختی بردبار، كم نیاز، كاملاً روشنایی پسند و آهك دوست است.

آنچه قابل توجه است این است كه این درخت بیشتر در نواحی شمالی ایران قابل مشاهده است و شاخص‌ترین درخت سوزنی برگ در جنگل‌های شمال ایران و بومی كشور است و به طور طبیعی در منطقه رودبار و منجیل با آب و هوای مدیترانه‌ای به صورت مخلوط با زیتون دیده می‌شود.

این امر، اهمیت پابرجا ماندن سرو ابركوه را در یك منطقه خشك و كویری دو چندان می‌كند.

با گذر از تاریخچه درخت و نوع و گونه آن، آنچه در سال‌های اخیر این درخت كهنسال را دچار مشكل كرده است، داشتن چند متولی است كه این مسئله به ویژه در طول دو سه سال گذشته، به این درخت باستانی صدمات بسیار زیاد و جبران ناپذیری وارد كرده است.

سازمان محیط زیست، سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی و شهرداری متولیان امر ساماندهی این درخت هستند اما در سال‌های اخیر ناهماهنگی بین این متولیان و اجرای طرح‌های مختلف از سوی آنها در كنار این درخت، زندگی سرو ابركوه را در معرض تهدید قرار داده و اكنون كه زمان پاسخگویی است هر یك از متولیان توپ را به زمین دیگری پاس می‌دهد و هیچ‌كدام حاضر به پاسخگویی در این زمینه نیستند.

سازمان‌ها و نهادهایی كه به نوعی متولی این درخت كهنسال هستند، در سال‌های اخیر طرح‌های بسیاری در اطراف این درخت اجرا كرده‌اند كه البته هدف آنها بهبود وضعیت درخت بوده اما این طرح‌ها بیشتر به تهدید تبدیل شده‌اند.

از جمله این طرح‌ها می‌توان به نصب چراغ‌های بزرگ بر روی پایه‌های بلند در اطراف سرو، چمن‌كاری و ایجاد محوطه در اطراف سرو، ایجاد حصار آجری به دور درخت و تغییرات مكرر در فضای سبز اطراف درخت اشاره كرد.

آنچه بیش از همه این درخت كهنسال را در معرض تهدید قرار داده است، قرار گرفتن این درخت در یك محیط باز شهری و در كنار خیابان است به نحوی‌كه انواع وسایط نقلیه از موتورسیكلت گرفته تا تریلرهای بزرگ از كنار این درخت كهنسال عبور می‌كنند.

از سویی این درخت به راحتی در دسترس مردم قرار دارد كه این امر میزان آسیب‌پذیری این درخت كهنسال را به شدت افزایش داده است.

برخی كارشناسان معتقدند كه احداث خیابان در كنار این درخت و تردد وسایط نقلیه سنگین، ریشه‌های این درخت تنومند را تحت فشار قرار داده است.

یكی از كارشناسان ارشد كشاورزی استان یزد كه در سال‌های اخیر تحقیقات میدانی بسیاری بر روی سرو ابركوه داشته است، در گفت‌وگو با خبرنگار فارس اظهار داشت: از آنجا كه سرو ابركوه یكی از كهنسال‌ترین موجودات زنده روی كره زمین است، لازم است كه در نگهداری و مراقبت از آن كارشناسی‌های اصولی‌تری صورت گیرد.

مهرداد امیدسالاری با اشاره به آفت‌هایی كه این درخت را تهدید می‌كند، افزود: از مهم‌ترین آفت‌هایی كه موجب وارد آمدن آسیب‌های بسیار به این درخت می‌شود، می‌توان به شپشك ارس، سوسك زنبور مانند، سوسك پوست‌خوارسرو، شپشك آردآلود سرو و همچنین شپشك آردآلود مركبات اشاره كرد.

وی در مورد راهكارهای حفظ این درخت كهنسال بیان داشت: این درخت باید با كاشت درختانی نظیر گل ابریشم، زرشك، داغداغان، ارغوان، اوكالیپتوس، زبان گنجشك، انجیر، خرزهره، زیتون، نخل زینتی، صنوبر، انار، بید یا نارون كه مناسب كاشت در كنار این سرو هستند، مورد محافظت قرار گیرند و كاشت درختانی نظیر كاج، نوش، افرا، درختچه شمشاد رسمی، توت، چنار و اقاقیا برای آن به لحاظ افزایش آفت‌ها یك آسیب به شمار می‌رود.

امیدسالاری خاطرنشان كرد: درختانی كه از آنها به عنوان درختان مناسب برای كاشت در كنار سرو ابركوه یاد شده به دلیل عمل فتوسنتز، تبخیر و تعرق سبب ایجاد تعادل دمایی در تابستان و زمستان می‌شوند.

وی ادامه داد: با توجه به این امر، چنانچه در اطراف این درخت كهنسال درختی وجود نداشته باشد، درخت در تابستان و زمستان ناگزیر از تحمل هوای گرم‌تر و سردتر و به دنبال آن، وارد آمدن آسیب‌های جبران‌ناپذیری خواهد شد.

امیدسالاری با اشاره به استقرار چراغ از نور مصنوعی در كنار این سرو عنوان كرد: نور به طور طبیعی باید از سمت بالا و كناره‌ها به درختان و گیاهان بتابد و تابانیدن نور، آن هم نور مصنوعی با انواع رنگ‌های مختلف كه هر كدام طول موج خاصی را داراست، كاملا اشتباه است.

وی همچنین آب دهی نامناسب و نامرتب را نیز از دیگر مسائلی دانست كه باید با راهكارهای كارشناسی برای آن چاره اندیشی شود.

امیدسالاری یادآور شد: جلوگیری از تردد بازدیدكنندگان در حریم 30 متری این درخت كهنسال را نیز از جمله راهكارهایی دانست كه می‌تواند در حفظ این درخت ارزشمند بسیار موثر باشد.

این كارشناس ارشد كشاورزی با اشاره به اینكه بازتاب نور خورشید سبب سوختگی برگ‌ها و پوست درخت می‌شود، افزود: وجود سنگ فرش‌های روشن باعث بازتاب نور به سمت زیرین درخت می‌شود، ضمن اینكه سنگ فرش‌های تیره نیز باعث افزایش دمای سطحی درخت خواهد بود و بر این اساس استفاده از پوشش گیاهی بهترین نوع پوشش اطراف درخت است.

وی با بیان اینكه معمولا تك درختان در فضای باز كمتر عمر می‌كنند، ادامه داد: سرو ابركوه در سالیان گذشته در مجموعه باغ‌هایی واقع شده بود كه اكنون دیگر از آنها اثری نیست و این امر به طور طبیعی می‌تواند باعث كاهش عمر و تهدید این درخت باشد.

امیدسالاری تاكید كرد: در این راستا چنانچه قصد كشت درخت در اطراف این درخت وجود داشته باشد باید همان گونه‌های قدیمی كه درخت سرو با آنها به دلیل نوع ریشه، نوع فتوسنتز،‌ و مسایلی از این دست عادت كرده بود، كشت شود.

وی با اشاره به عدم وجود بادشكن در اطراف سرو كه ممكن است خسارت‌های جبران ناپذیری در اثر بادهای شدید به این درخت وارد كند، عنوان كرد: این امر نیز یكی از جدی‌ترین تهدیدهای سرو كهنسال ابركوه به شمار می‌رود.

اینكه هنگام ساماندهی این درخت كه شناسنامه قدمت شهرستان ابركوه و استان یزد، هریك از ارگان‌ها خود را كنار كشیده و متولی را ارگان دیگری بدانند، نه تنها مشكلی از این درخت كهنسال حل نخواهد كرد،‌ بلكه گامی بزرگ در راستای نابودی این گنجینه عظیم خواهد بود.

آنچه امروز بیش از توجه به جاذبه توریستی برای این درخت حائز اهمیت است، كمك به حفظ زندگی آن و ایجاد شرایط مناسب زندگی برای این موجود زنده است.

اگر این درخت كهنسال در مسیر تخریب و مرگ قرار گیرد، دیگر اقدام هیچ‌یك از ارگان‌هایی كه در مواقع لزوم خود را متولی این درخت می‌دانند، جوابگو نخواهد بود و لازم است هرچه سریع‌تر ارگان‌های متولی با تعامل و همفكری، در راستای حفظ این درخت گام بردارند.

به نظر می‌رسد همان‌گونه كه برای جزئی‌ترین مسائل و مناسبت‌ها ستاد تشكیل می‌شود، برای نگهداری از این درخت كهنسال نیز باید ستادی تشكیل شده و با تعیین شرح وظایف هر سازمان به وضعیت سرو ابركوه رسیدگی شود به نحوی كه ریاست این ستاد بر عهده یك‌ نفر باشد و بر عملكرد سایر ارگان‌های متولی نظارت شود.

به طور قطع در این میان حضور كارشناسان منابع طبیعی و جهاد كشاورزی برای حفظ اصولی درخت ضروری است. 

www.NiceNews.IR